Coğrafi İşaretli Kahramanmaraş Yemenileri ve Yerel Özellikleriyle İncelenmesi

Türk kültürünün geleneksel ayak giyim ürünleri köşkerlik geleneğiyle oluşmuştur. Kökleri Orta Asya’ya dayanan bu geleneğin önemli parçalarından biri yemeni zanaatıdır. Geleneksel üretim sürecinde, ayağı koruma amaçlı kullanılan yemeni, Anadolu’nun birçok ilinde köşkerler aracılığıyla dikilir ve hatta bu zanaatın sürdürülebilirliği için temel bilgilerin aktarımını sağlamak amacıyla eğitimler verilmektedir. Yemeni, genel olarak, doğal derinin kalıplar aracılığıyla kesilerek, sonrasında dikim işlemiyle tamamen elde üretilen geleneksel bir ayak giyim ürünüdür. Ancak Kahramanmaraş yemenileri diğer illerde üretilen yemenilerden farklı niteliklere sahiptir. Günümüzde geleneğin özüne sadık kalınarak üretilen Kahramanmaraş yemenileri, üretimde ana malzeme olarak kullanılan derinin tabaklanma sürecine ve üretim aşamalarında kullanılan organik malzemelere bağlı olarak yöresel değerler taşır. Bu nedenle diğer illerde üretilen yemenilerden farklılaşır. Fakat Kahramanmaraş yemenisinin özgün değerinden ve üretim sürecinden doğan farkı, ulusal ve küresel platformlarda yeterince bilinmemektedir. Bu sebeple, mahreç işaretli Kahramanmaraş yemenilerini özgün kılan unsurlarını tanımlamak amacıyla bu çalışma gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmada, Kahramanmaraş yemenilerinin diğer illerden üretilen yemenilerden özgün kılan unsurlarının Gaziantep’te, Kilis’te ve Safranbolu’da üretilen yemeniler aracılığıyla incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda ilgili illerde üretilen yemeniler üzerinden; derilerin hazırlık aşaması, üretimde kullanılan deri çeşitleri, üretimde kullanılan malzemeler, ürün formu ve biçimi konu başlıkları üzerinden ele alınmıştır. Araştırma, nitel bir araştırma yöntemi olarak meta-sentez deseni kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma grubu, amaçsal örnekleme yöntemiyle online literatür taraması yapılarak toplanmıştır; dört farklı makale ve bir doktora tez çalışmasından oluşmaktadır. Çalışma verileri betimsel analiz yöntemiyle incelenmiştir. Bulgular, Kahramanmaraş yemeni zanaatının coğrafyaya bağlı olarak yerel malzemelerle doğal tabaklanmış deri üretimine bağlı olduğunu, üretim sürecinde yapıştırıcı olarak çiriş otu kullanıldığını, tabanlık parçasının kösele deri ile astar arasına kil macun tabakası kullanıldığını, renklendirme ve cilalama sürecinde tamamen doğal boyaların kullanıldığını göstermiştir. İllere bağlı olarak üretilen ürün formlarında kısmen farklılıkların olduğu, ancak ayağın üstünü ve altını kapatan yemeninin burnunun kalkık veya kesik biçimli olduğu görülmüştür.